Trịnh Nguyễn Phân Tranh (Tập 2)

11. Đến Bình Định, Đào Duy Từ đi ở tạm cho một nhà giàu, làm nghề chăn trâu, cày ruộng. Từ đó, mỗi ngày Đào Duy Từ lại đuổi trâu ra đồng cho ăn cỏ. Rồi ông tìm đến cạnh một cây cao có nhiều bóng mát, ngồi tựa lưng vào gốc cây mà đọc sách.

12. Một hôm, chủ nhà mời các nho sĩ trong làng đến họp mặt để bàn chuyện văn chương. Đi chăn trâu về, Đào Duy Từ đứng lại, lắng tai nghe. Thấy gã chăn trâu có vẻ thích văn thơ, mọi người gọi vào nhà, hỏi chuyện. Đào Duy Từ đối đáp thật trôi chảy khiến chủ nhà và các tân khách đều rất ngạc nhiên và kính phục.

13. Từ đó, chủ nhà mời Đào Duy Từ lên ở nhà trên, ngồi dạy học chứ không phải đi chăn trâu, cắt cỏ nữa. Biết tài Đào Duy Từ, một vị quan to trong vùng là Trần Đức Hòa liền dẫn ông vào gặp chúa Sãi. Chúa Sãi rất mừng, giữ ông ở lại giúp việc và phong cho quan tước.

14. Gặp được người hiền tài năng của mình, Đào Duy Từ hết lòng giúp chúa Nguyễn sửa sang lại mọi việc trong nước. Từ đó, chúa Sãi ra mặt chống lại chúa Trịnh. Đào Duy Từ cho quân lính đắp đồn binh Trường dục ở Quảng Bình.

15. Năm Tân Mùi (1631) Đào Duy Từ lại xin với chúa Sãi cho đắp thêm chiến lũy Nhật-lệ tục gọi là lũy Thầy. Thời ấy, từ chúa cho đến các quan, ai cũng coi trọng Đào Duy Từ như là bậc thầy. Do đó, mà chiến lũy Nhật-lệ do Đào Duy Từ cho xây đắp lên, còn được gọi tắt là lũy Thầy.

16. Nhờ hao công sự này mà quân chúa Nguyễn tuy ít, đã đánh thắng quân của chúa Trịnh nhiều lần. Đến khi Đào Duy Từ mất (1634) chúa Sãi rất thương tiếc và cho lập đền thờ. Hiện nay ở Quảng Bình vẫn còn đền thờ Đào Duy Từ gọi là đền Hoằng Quốc Công.

17. Từ năm Đinh Mão (1627) đến năm Nhâm Tý (1672) trong thời gian 45 năm, quân chúa Trịnh và quân chúa Nguyễn đã đánh nhau cả thẩy là bảy lần. Quân chúa Nguyễn chỉ đánh ra Bắc có một lần. Còn sáu lần kia đều là quân chúa Trịnh vào đánh miền Nam.

18. Quân chúa Trịnh tuy nhiều, nhưng phải đi xa, vận tải khó khăn. Quân chúa Nguyễn tuy ít, nhưng có đồn lũy chắc chắn, tướng sĩ hết lòng, lại đóng ở ngay trên đất của mình. Do đó, mà hai bên đánh nhau, vẫn không bên nào được, bên nào thua.

19. Sau cùng hai bên phải tạm đình chiến, lấy sông Gianh làm giới hạn phân chia Nam Bắc. Đánh nhau dai dẳng như thế chỉ làm khổ cho dân chúng cả hai miền. Nhà cửa bị đốt phá, ruộng đất bị bỏ hoang, người chết, người đi lính, người đi phu rất khổ sở.

20. Từ khi họ Trịnh lên cầm quyền, thì vua Lê gọi là Triều đình. Bên chúa Trịnh gọi là Phủ liêu. Mọi việc trong nước đều do chúc Trịnh định đoạt, cắt đặt. Vua Lê chỉ ngồi làm vì trên ngai vàng chứ không có chút quyền hành gì cả.

[Tiếp theo]